Có những người khi học một điều mới sẽ lập tức hỏi: “Mình có thể biến nó thành thứ của mình như thế nào?”
Có những người khác lại hỏi: “Điều này có thể sâu đến đâu?”
Hai câu hỏi đó nghe gần giống nhau. Nhưng chúng tạo ra hai con đường hoàn toàn khác.
Không phải chỉ với cá nhân. Với cả nền văn hóa.
Bánh mì Việt Nam là kết quả của câu hỏi thứ nhất. Whisky Nhật Bản là kết quả của câu hỏi thứ hai. Và toàn bộ phần còn lại của bài này là hai câu hỏi đứng sau mọi cuộc viễn chinh của văn hóa .
Câu hỏi thứ nhất: “Chúng ta muốn nói điều gì về mình?”
Người Pháp mang baguette đến Việt Nam. Người Việt không học cách làm baguette đúng chuẩn. Họ nhét vào trong đó chả lụa (giò), dưa góp, rau thơm, ớt, và linh hồn là pate. Chúng ta gọi nó là bánh mì. Hôm nay bánh mì nổi tiếng tương đương baguette. Không ai nhắc đến người Pháp khi nói về “bánh mì”.
Phở lấy kỹ thuật hầm xương từ ẩm thực Âu, gừng nướng và hồi quế từ ẩm thực Hoa, sợi bánh gạo từ truyền thống Việt, tất cả trong một nồi nước dùng mà không có nước nào nghĩ ra ngoài Việt Nam. Cà phê sữa đá lấy cà phê Pháp rồi thêm sữa đặc và đá, biến một thói quen vội vàng thành một nghi thức ngồi xuống.
Khi câu hỏi thứ nhất dẫn đường, nguồn gốc trở thành nguyên liệu thô, không phải khuôn mẫu. Thứ được tạo ra không nợ gì nơi nó đến từ đó.
Tôi hay đùa với bạn bè khi ngồi trà đá tối muộn nhiều năm về trước: Đừng chửi bạn trẻ “Chủ tịch”, bởi vì “vừa đạo vừa sáng tạo” chính là bản chất mấy ngàn năm của người Việt chúng ta.
Câu hỏi thứ hai: “Điều này có thể sâu đến đâu?”
Năm 1918, Masataka Taketsuru rời Nhật Bản sang Scotland học nghề nấu whisky. Ông ghi chép mọi thứ rồi trở về mang theo toàn bộ triết học của nghề. Điều ông không mang về là ký ức của ba trăm năm thỏa hiệp mà ngành whisky Scotland đã tích lũy từ thế kỷ 18. Nikka và Suntory hôm nay thắng đều đặn tại các cuộc thi whisky thế giới, kể cả các hạng mục mà Scotland coi là lãnh địa của mình.
Trà từ Trung Hoa đến Nhật Bản và trở thành trà đạo (茶道): con đường trà, một triết học về sự hiện diện mà ngay cả Trung Hoa cũng không có ngôn ngữ để diễn đạt. Người Mỹ phát minh ra jeans, nhưng khi Mỹ từ bỏ khung dệt thoi cũ để tăng năng suất, Nhật Bản mua lại những chiếc máy đó và tiếp tục dệt theo kỹ thuật gốc. Hôm nay denim Nhật là đỉnh cao của chất liệu, trong khi chính nước Mỹ phần lớn đã quên mất kỹ thuật mình từng có.
Specialty coffee đến Nhật Bản và trở thành kissaten (喫茶店): không gian nơi người master dành cả đời để hoàn thiện một ly cà phê, không phải vì xu hướng ngành, mà vì đó là cách họ hiểu nghề.
Đọc thêm: Kissaten và những điều Specialty Coffee mãi sau mới đặt tên
Nikka không thắng Scotland vì họ tìm ra công thức đúng hơn. Họ thắng vì họ ám ảnh lâu hơn. Khi câu hỏi thứ hai dẫn đường, người nhận không bị ràng buộc bởi ký ức của người tạo ra. Họ chỉ có một câu hỏi, và họ đủ kiên nhẫn để đi đến những chỗ người tạo ra nó không nghĩ tới.
Hai câu hỏi không thuộc về ai
Nhưng có một điều dễ nhầm: rằng người Việt chỉ biết hỏi câu đầu, người Nhật chỉ biết hỏi câu sau.
Nhật Bản nhận truyện tranh và điện ảnh phương Tây rồi biến hóa triệt để thành manga và anime: ngôn ngữ hình ảnh riêng, cấu trúc kể chuyện riêng, một ngành công nghiệp mà chính phương Tây phải học lại. Đó là câu hỏi thứ nhất, đặt ra bởi người Nhật.
Tranh sơn mài Việt Nam tiếp nhận kỹ thuật từ Trung Hoa và tinh luyện thành một trường phái mỹ thuật riêng: không biến sang thứ khác, mà trung thành với vật liệu và nâng nó lên. Đó là câu hỏi thứ hai, đặt ra bởi người Việt.
Hai câu hỏi không thuộc về quốc gia nào. Không phải đặc tính cố định của một dân tộc. Chúng là hai lựa chọn mà bất kỳ ai cũng có thể đặt ra khi đứng trước thứ từ bên ngoài.
Bánh mì, phở, whisky Nhật, trà đạo, denim Nhật hay manga đều là những câu trả lời khác nhau.
Nhưng điều thú vị nhất không nằm ở câu trả lời.
Nó nằm ở câu hỏi đứng phía sau.
Điều quyết định không phải là bạn đến từ đâu.
Mà là câu hỏi bạn đang hỏi.
Những nơi tạo ra thứ gì đó thường mang theo ký ức của những thỏa hiệp ban đầu. Những nơi nhận nó, nếu tiếp nhận đúng cách, chỉ nhận triết học thuần túy.
Câu hỏi đầu tiên tạo ra thứ chưa từng tồn tại.
Câu hỏi thứ hai tạo ra thứ chưa từng sâu đến vậy.
Leave a Reply