Có một buổi tối tủ bếp gần như trống. Chỉ còn vài thứ lẻ tẻ, không đủ để nấu bất cứ món nào theo đúng công thức. Nhưng đằng ấy vẫn phải ăn, nên ghép tạm những gì còn lại vào với nhau.
Món ăn hóa ra ngon hơn cả dự tính.
Nếu hôm ấy tủ lạnh đầy đủ, có lẽ món này đã không bao giờ xuất hiện.
Tôi bắt gặp không phải một, mà ba dạng thiếu thốn khác nhau, và bốn lần chúng dẫn đến cùng một kết quả: một thứ mới ra đời không phải vì ai đó cố ý sáng tạo, mà vì không còn đường nào khác.
“Sáng tạo, nhiều khi không phải một quyết định. Nó chỉ là thứ còn sót lại sau khi mọi lựa chọn khác đã bị lấy đi.”
Có ít nhất ba dạng thiếu thốn dẫn đến chuyện này.
- Thiếu một nguyên liệu ngay tại chỗ.
- Thiếu cách để một thứ sống sót qua một hành trình dài.
- Và thiếu chính những tài nguyên mà một vùng đất đáng ra phải có.
Cà phê trứng, món ra đời từ một buổi sáng không có sữa
Hôm nay, người ta nói về cà phê trứng bằng những từ rất tỉ mỉ: độ béo của lòng đỏ, kết cấu bọt, kỹ thuật đánh trứng sao cho không bị tanh. Nó được xem như một trong những sáng chế tinh tế nhất của cà phê Việt Nam.
Nhưng theo câu chuyện vẫn được kể lại ở những quán cà phê lâu đời tại Hà Nội, khởi điểm của nó rất đời thường, một buổi sáng không có sữa. Người pha chế đánh lòng đỏ trứng với đường cho bông lên, dùng tạm thay cho lớp kem sữa còn thiếu.
Thứ hôm nay được ca ngợi bằng ngôn ngữ của sự tinh tế, ngày ấy chỉ là một cách chữa cháy. Đây là dạng thiếu thốn đơn giản nhất trong bốn câu chuyện, thiếu một nguyên liệu, ngay tại chỗ, ngay trong một buổi sáng.
Tôi đã viết dài hơn về câu chuyện này, cùng những chi tiết lịch sử vẫn còn tranh cãi, ở đây.
Nếu cà phê trứng là chuyện một người xoay xở trong một buổi sáng, hai câu chuyện tiếp theo cho thấy cùng một logic có thể vận hành ở quy mô lớn hơn nhiều, cả một chuyến hải trình.
Port wine, giải pháp để sống sót qua một chuyến đi
Trên biển, giữa Porto và London, rượu vang không phải lúc nào cũng sống sót qua hết hành trình. Nhiệt độ thay đổi, thời gian kéo dài, và không ít thùng rượu đến nơi đã hỏng.
Người ta thêm rượu mạnh vào, không phải để tạo ra một hương vị mới, mà để rượu chịu được chuyến đi. Đó không phải một bài toán sáng tạo. Đó là một bài toán sống còn.
Nhưng giải pháp sống còn ấy, qua nhiều năm, trở thành chính điều làm nên phong cách của Port. Chi tiết đầy đủ nằm ở bài riêng về Port wine.
Gần một thế kỷ sau, ở một tuyến đường biển khác, bia cũng gặp một vấn đề tương tự. Một lần nữa, thứ được tạo ra để giải quyết một vấn đề rất thực tế lại trở thành một phần của bản sắc đồ uống về sau.
Bia cho một chuyến đi sáu tháng
Một chuyến tàu từ Anh đến Ấn Độ mất khoảng sáu tháng. Bia thông thường không chịu được quãng đường đó, hỏng trước khi tới nơi.
Người ta cho nhiều hoa bia hơn vào, vì hoa bia có tính bảo quản, không phải vì muốn tạo ra một phong cách mới. Họ chỉ cần bia còn sống được đến khi cập bến.
Thứ từng là điều kiện để sản phẩm sống sót, cuối cùng lại trở thành lý do người ta yêu sản phẩm. Toàn bộ câu chuyện, cùng những tranh cãi về mức độ chính xác của huyền thoại này, nằm ở bài riêng.
Hai câu chuyện trên đều là vấn đề về thời gian và khoảng cách. Câu chuyện thứ tư lại khác hẳn, không phải thiếu thời gian, mà thiếu ngay chính thứ một vùng đất đáng ra phải có.
Islay, hòn đảo không đủ gỗ để sấy khô mạch nha
Có một mùi khói rất đặc trưng trong nhiều dòng whisky Islay, thứ mà người yêu whisky có thể nhận ra ngay và nhiều người chủ động tìm kiếm.
Mùi khói ấy đến từ than bùn, thứ từng được dùng để sấy mạch nha một phần vì Islay thiếu gỗ. Khi ấy, đó trước hết là một lựa chọn từ điều kiện địa phương, chứ không phải một nỗ lực tạo ra thứ hương vị mà nhiều thế hệ sau sẽ tìm kiếm.
Bối cảnh đầy đủ hơn nằm ở bài về Islay.
Đây có phải chỉ là trùng hợp?
Có thể đây chỉ là bốn trùng hợp mà tôi cố tình xâu chuỗi lại để nghe có vẻ là một quy luật.
Nhưng có một điều khó bỏ qua: trong cả bốn câu chuyện, thứ được xem là đặc biệt hôm nay đều từng bắt đầu bằng một vấn đề rất bình thường. Không đủ sữa. Không có cách bảo quản đủ lâu. Một chuyến đi quá dài. Không đủ gỗ.
Không ai bắt đầu bằng ý định tạo ra một biểu tượng. Họ chỉ đang cố giải quyết thứ nằm ngay trước mặt.
Tủ bếp hôm ấy vẫn gần như trống. Những thứ còn lại chẳng đủ cho một công thức tử tế nào, nhưng vừa đủ để làm nên một món ăn chưa từng được tính trước.
Có lẽ thiếu thốn không làm con người sáng tạo hơn. Nó chỉ buộc họ phải làm tiếp, khi mọi cách quen thuộc đã không còn dùng được.
“Đừng nhầm một lần xoay xở giữa lúc cùng đường với một công thức được tính toán từ đầu.”
Nguồn tham khảo: Cà Phê Giảng (Hà Nội), Symington Family Estates, Scotch Whisky Association, The Oxford Companion to Beer.
