Đằng ấy hãy nhắm mắt lại và thử tưởng tượng London năm 1743. Không phải London của những quý ông đội mũ cao, áo vest thêu kim tuyến hay những buổi trà chiều trịnh trọng trong phòng khách ấm áp.
Đó là London của những con hẻm tối tăm lát đá trơn nhớt, nơi mùi nước cống hoà lẫn với hơi người và một thứ mùi ngọt ngột ngạt bốc lên từ khắp nơi. Từ cửa tiệm, từ góc đường, từ miệng của những đứa trẻ chưa đủ tuổi biết đi. Mùi gin.
Năm đó, mỗi người London, tính cả trẻ sơ sinh, tính cả người hấp hối trên giường bệnh, uống trung bình 14 gallon gin mỗi năm (xấp xỉ 53 lít mỗi năm). Đừng hỏi tôi họ làm điều đó như thế nào. Hãy hỏi tại sao.
Chính Phủ rót ly đầu tiên
Đằng ấy có thể nghĩ rằng Cơn Cuồng Gin (Gin-Craze) là một tai nạn lịch sử. Thứ tự nhiên xảy ra khi người nghèo có quá nhiều thời gian rảnh và quá ít lý do để tỉnh táo. Nhưng sự thật tàn nhẫn hơn thế. Đây là hậu quả có chủ ý, được thiết kế từ trên xuống, bởi những người không bao giờ phải trả giá cho nó.
Khi chiến tranh tạo ra cơn khát
Năm 1689, Anh cắt đứt toàn bộ giao thương với Pháp trong cuộc chiến Chín Năm. Cùng với đó, rượu vang và brandy Pháp biến mất khỏi thị trường Anh chỉ sau một đêm. Dân London đột ngột mất đi thứ họ vẫn uống hàng ngày và chưa kịp tìm ra thứ thay thế. Đó là khoảng trống mà gin bước vào, không phải vì gin ngon, mà vì gin là thứ duy nhất còn lại.
Khi Quốc hội mở toang cánh cổng
Năm 1690, Quốc hội Anh làm một việc mà về sau họ sẽ mất gần 60 năm để sửa chữa. Họ phá bỏ độc quyền chưng cất, cho phép bất kỳ ai nấu gin mà không cần giấy phép, không cần kiểm định, không cần bất cứ thứ gì ngoài ngũ cốc và một cái nồi. Lý do chính thức là tiêu thụ lúa mì dư thừa cho nông dân và tăng nguồn thu thuế. Lý do thật sự là chiến tranh tốn tiền và quốc hội cần tiền nhanh. Hậu quả là gin tràn ngập đường phố, rẻ hơn bánh mì, rẻ hơn nước sạch. Chính phủ không phải nạn nhân của Cơn Cuồng Gin. Họ là người rót ly đầu tiên.
London 1743: Bức tranh mà không ai dám nhìn thẳng
Số liệu của một thành phố đang tự huỷ không nằm trong báo cáo kinh tế. Nó nằm ở những thứ bình thường đến mức không ai buồn ghi chép, cho đến khi mọi thứ đã quá muộn.
Thành phố của 7000 quán rượu
Năm 1743, London có 7.000 cửa hàng gin (dram shop), tức là cứ 6 ngôi nhà thì có 1 quán rượu. Không phải quán rượu lịch sự với ghế gỗ và ánh đèn vàng. Đó là những căn phòng tối tăm nơi người ta trả vài xu để được nằm trên đệm rơm và uống đến khi không còn cảm thấy gì nữa. 10 triệu gallon gin được chưng cất tại London mỗi năm, hầu hết từ những lò nấu không phép dùng nguyên liệu mà đằng ấy không muốn biết: nhựa thông (turpentine), axit sunfuric (sulfuric acid), bất cứ thứ gì đủ rẻ và đủ mạnh để làm người ta quên đi một ngày nữa.
Khi tỷ lệ tử vong vượt tỷ lệ sinh
Năm 1723, lần đầu tiên trong lịch sử London, số người chết trong năm vượt số trẻ em được sinh ra. Tình trạng đó kéo dài hơn một thập kỷ. 75% trẻ em chết trước khi tròn 5 tuổi, một phần vì suy dinh dưỡng, một phần vì bệnh tật, một phần vì các bà mẹ nghiện gin cho con uống rượu để chúng nín khóc. Gin thậm chí có biệt danh riêng trong tiếng lóng của người London. Họ gọi nó là “Mother’s Ruin”, tạm dịch là thứ đã huỷ hoại người mẹ. Không phải vì người ta ghét gin. Mà vì họ đã thấy quá nhiều bà mẹ biến mất vào đáy chai trước khi kịp nhìn con lớn lên.
Judith Dufour và thời điểm mọi thứ vỡ vụn
Trong suốt những năm Cơn Cuồng Gin hoành hành, quốc hội Anh vẫn do dự. Thuế gin mang về quá nhiều tiền. Nông dân hưởng lợi từ việc bán ngũ cốc. Có quá nhiều lý do để nhìn sang chỗ khác. Rồi năm 1734, một người phụ nữ tên Judith Dufour làm thứ không ai có thể giả vờ không thấy nữa.
Judith lấy đứa con 2 tuổi ra khỏi nhà tế bần nơi nó đang được chăm sóc. Bóp cổ nó. Lột quần áo trên người đứa trẻ rồi bán lấy 4 xu để mua gin. Vụ án lên báo và lan khắp London trong vài ngày. Không phải vì người London chưa từng thấy chết chóc. Mà vì lần này, tờ báo buộc họ phải nhìn thẳng vào câu hỏi mà cả thành phố đã tránh né suốt mấy chục năm: thứ gì đã đẩy một người mẹ đến chỗ đó?
Tôi không có câu trả lời cho đằng ấy. Judith Dufour là ác nhân trong câu chuyện này. Nhưng ở 1 khía cạnh khác, ả là triệu chứng cuối cùng của một căn bệnh mà thành phố đã nuôi dưỡng từ rất lâu trước khi ả cầm chai gin đầu tiên lên môi.
Đạo luật Gin 1751: Luật pháp và 1 bức tranh
Sau vụ Judith Dufour, quốc hội Anh mất thêm 17 năm để thực sự hành động. Trong khoảng thời gian đó, họ thông qua vài đạo luật nửa vời, thu thêm thuế, rồi lại nhìn gin tiếp tục chảy tràn qua các kẽ hở. Mãi đến năm 1751, Đạo Luật Gin (Gin Act) mới thực sự có răng: cấm bán gin tại các tiệm nhỏ không phép, buộc tất cả phải qua quán lớn có kiểm soát, tăng phí giấy phép lên mức mà người bán lẻ nhỏ không thể kham nổi.
Điều luật không làm được
Đạo Luật Gin 1751 siết chặt nguồn cung nhưng không chạm được vào cơn khát. Người nghèo London vẫn uống, chỉ là uống ở nơi khác và uống thứ kém chất lượng hơn. Tỷ lệ tử vong giảm chậm, không phải vì luật hiệu quả mà vì thành phố đã mất đi quá nhiều người để duy trì cơn cuồng ở quy mô cũ. Phải đến năm 1757, khi mùa màng thất bát khiến ngũ cốc khan hiếm và lệnh cấm chưng cất khẩn cấp được ban ra, Cơn Cuồng Gin mới thực sự tắt lửa. Không phải vì người ta không muốn uống nữa. Mà vì không còn đủ nguyên liệu để nấu.
Điều nghệ thuật làm được
Cùng năm 1751, hoạ sĩ William Hogarth cho ra đời bức tranh khắc “Gin Lane“ (Phố Gin). Không có bài phát biểu nào của nghị sĩ, không có báo cáo y tế nào, không có đạo luật nào làm được thứ mà bức tranh đó làm trong vòng vài giây. Người xem thấy một bà mẹ say xỉn thả rơi đứa con xuống cầu thang, xác người nằm giữa đường, đám đông cầm cố từng thứ cuối cùng còn lại để đổi lấy thêm một ly. Hogarth không phán xét. Ông chỉ vẽ lại thứ mà cả London đã nhìn thấy hàng ngày nhưng chọn không nhớ. Đó là lý do bức tranh gây chấn động. Nghệ thuật làm được thứ luật pháp không làm được: nó buộc người ta nhìn thẳng vào chính mình.
Thứ đằng ấy cầm trên tay
Tanqueray, Hendrick’s, Monkey 47. Những cái tên đằng ấy thấy trên quầy bar hôm nay đều kế thừa đúng thứ rượu từng bóp nghẹt London. Cùng juniper, cùng chưng cất, cùng cái logic căn bản là dùng thảo mộc để che đi mùi cồn thô. Chỉ khác một điều: bây giờ nó được đóng chai đẹp, dán nhãn sang, và bán cho tầng lớp có đủ tiền để uống mà không cần quên đi bất cứ thứ gì.
Người nghèo London năm 1743 uống gin vì đó là thứ duy nhất rẻ đủ để mua và đủ mạnh để không còn cảm thấy gì nữa. Đằng ấy uống gin vì lý do gì, tôi không biết. Nhưng tôi khá chắc lý do đó khác với họ. Và đó là thứ xa xỉ mà đằng ấy nên biết mình đang có.
Leave a Reply