Năm 1953, Nữ hoàng Elizabeth II đăng quang tại Westminster Abbey. Chivas Brothers tạo ra Royal Salute để tri ân khoảnh khắc đó: một blended Scotch mang tên nghi lễ bắn 21 phát súng chào của Hoàng gia, được làm từ whisky của Strathisla, nhà máy chưng cất lâu đời nhất ở vùng Highlands của Scotland, với độ tuổi tối thiểu của các nguồn rượu là 21 năm.
Royal Salute là blended Scotch.
Bảy mươi năm sau, nếu đằng ấy bước vào một bar whisky và để người bạn sành điệu hơn gọi đồ thay, câu đầu tiên họ nói thường là: “Single malt thôi, đừng uống blended!” Không cần giải thích thêm. Mọi người trong bàn đều hiểu ngầm điều đó có nghĩa là gì.
Tôi không tranh luận về khẩu vị. Tôi chỉ muốn hỏi: từ lúc nào, thứ được chọn để tri ân một nghi lễ hoàng gia lại trở thành thứ người ta khuyên nhau tránh?
Những con số không ai nhắc đến khi gọi đồ
Theo số liệu xuất khẩu năm 2023 của Scotch Whisky Association:
- Blended Scotch chiếm 55% tổng giá trị xuất khẩu Scotch toàn cầu, tương đương £3.1 tỷ trong tổng số £5.6 tỷ.
- Single malt chiếm 36%, một kỷ lục lịch sử khi vượt mốc £2 tỷ lần đầu tiên.
Nhưng con số thú vị hơn nằm ở lượng chai: single malt chỉ chiếm khoảng 10% tổng lượng whisky xuất khẩu nhưng đóng góp gần một phần ba giá trị. Nghĩa là mỗi chai single malt được bán với giá cao hơn đáng kể so với blended.
Johnnie Walker, Chivas Regal, Dewar’s, Ballantine’s là những cái tên đã đưa Scotch ra toàn cầu, mở thị trường từ Đông Nam Á đến châu Mỹ Latin. Blended Scotch không phải là phần bị bỏ lại phía sau của ngành. Nó là xương sống của ngành.
Nhưng khi một người mới bắt đầu tìm hiểu về whisky, câu đầu tiên họ nghe thường là: hãy thử single malt trước khi uống blended.
Blending: kỹ năng ít được nhìn thấy
Có điều gì đó đáng chú ý trong cách ngành whisky kể chuyện về bản thân mình.
Single malt có một câu chuyện rất dễ kể: một nhà chưng cất, một vùng đất, một bản sắc. Mỗi chai là đại diện của một nơi cụ thể. Người ta có thể gắn vào đó hình ảnh về vùng Highlands sương mù, về đảo Islay gió lộng, về dòng sông chạy qua.
Blending có một câu chuyện khó kể hơn nhiều. Master blender làm việc với hàng trăm thùng chứa (cask) từ nhiều nhà chưng cất khác nhau, nhiều năm tuổi, nhiều loại gỗ. Nhiệm vụ của họ là chọn đúng từng thùng chứa và phối lại để tạo ra một hương vị nhất quán, nhận ra được, có thể tái lập qua từng lô hàng dù nguồn nguyên liệu thay đổi theo từng mùa. Đó là công việc của trí nhớ, kiểm soát, và hàng trăm quyết định không ai nhìn thấy.
Blending không đơn giản hơn. Nó là một dạng kỹ năng mà câu chuyện của nó khó được kể lại thành hình ảnh.
“Khi một kỹ năng không có câu chuyện, nó cũng không có vị trí trong hệ thống giá trị của người uống.”
“Single” trở thành ngôn ngữ của sự thuần khiết như thế nào
Trong phần lớn lịch sử của Scotch, hầu như toàn bộ sản lượng từ các malt distillery đều đi vào blending. Single malt tồn tại nhưng gần như vắng mặt như một danh mục thương mại độc lập trên thị trường quốc tế.
Glenfiddich là một trong những distillery tiên phong trong việc biến single malt thành danh mục thương mại quốc tế có thể nhận diện, bắt đầu từ đầu những năm 1960s. Ngôn ngữ họ dùng để định vị sản phẩm là: “from a single source,” “authentic,” “unblended.” Không phải mô tả trung lập về quy trình sản xuất. Khi “single” được gắn liền với những từ như “authentic” và “pure,” nó xây dựng một hệ liên tưởng mà blended tự nhiên đứng ở phía đối diện. Không ai cần nói thẳng. Không ai cần tuyên bố blended là kém hơn. Ngôn ngữ đã làm điều đó một cách lặng lẽ.
Khi ngôn ngữ đó lan rộng và các distillery khác học theo, báo chí và giới chuyên môn bắt đầu dùng “single malt” như danh mục của sự xuất sắc. Đến một lúc, không ai còn nhớ rằng đó từng là một lựa chọn về cách kể chuyện, không phải một sự thật về chất lượng.
Thứ single malt thực sự chiếm lĩnh
Single malt không thắng về tổng giá trị xuất khẩu. Không thắng về lượng chai. Không thắng về số người thực sự uống nó mỗi ngày.
Single malt thắng định nghĩa về cái gì đáng khao khát. Thứ mà khi một người bắt đầu tìm hiểu về whisky, họ được dạy là đỉnh cao để hướng tới. Thứ mà khi đặt lên bàn ở đúng bữa tiệc, nó nói thay một điều gì đó về người đặt nó xuống đó. Thứ mà khi muốn tặng ai đó một chai thật sự ý nghĩa, người ta chọn mà không cần suy nghĩ.
Khoảng 10% tổng lượng xuất khẩu, gần 36% tổng giá trị. Đó là phần thưởng của một chiến thắng về narrative, không phải về thị trường.
Và blended? Blended vẫn là thứ thế giới uống. Nhưng nó đã mất tên gọi của mình trong câu chuyện về sự xuất sắc. Nó trở thành “thứ kia.”
Năm 1953, khi Chivas Brothers muốn tạo ra thứ xứng đáng nhất với khoảnh khắc trọng đại nhất của Hoàng gia Anh trong thế kỷ, thứ họ chọn là một blend. Không ai thấy điều đó mâu thuẫn. Không ai cần giải thích.
Bảy mươi năm sau, đằng ấy ngồi trong bar và nghe “đừng uống blended” như thể đó là điều hiển nhiên cần biết.
Có gì đó đã thay đổi ở giữa. Không phải rượu. Là câu chuyện về rượu.
Đó là cách Quy luật 1 vận hành ở dạng thuần khiết nhất. Người thắng không cần chiếm lĩnh thị trường. Chỉ cần chiếm lĩnh định nghĩa về cái gì là đỉnh cao. Sau đó, mọi thứ còn lại sẽ tự tìm vị trí của mình bên dưới.
Hương vị bản thân nó vốn bình đẳng. Thứ gán cho nó sự sang trọng hay bình dân chưa bao giờ là bản chất nguyên liệu, mà là câu chuyện được kẻ đi trước kể lại.
Series “Trăm năm trong đáy cốc“ được dựng lên từ chính góc nhìn đó. Hãy cùng bước vào hành trình này để lật mở những lát cắt văn hóa ẩn mình dưới lớp cồn, và hiểu vì sao một ngụm uống lại có thể mang theo hơi thở của cả một kỷ nguyên.
Nguồn tham khảo
- Royal Salute. “The Story of Royal Salute Scotch Whisky.” royalsalute.com. https://www.royalsalute.com/en-us/history/
- Chivas Brothers. “Royal Salute.” chivasbrothers.com. https://www.chivasbrothers.com/our-brands/royal-salute/
- Scotch Whisky Association. “Scotch Whisky Exports 2023.” scotch-whisky.org.uk. https://www.scotch-whisky.org.uk/newsroom/scotch-whisky-exports-2023/
- Littler, Mark. “Single Malt Scotch Exports Exceed $2.5 Billion For First Time.” Forbes, 27/02/2024. https://www.forbes.com/sites/marklittler/2024/02/27/the-new-normal-single-malt-scotch-exports-exceed-2bn-for-first-time/
- Buxton, Ian. “Did Glenfiddich Really Market the First Ever Single Malt Whisky?” Master of Malt Blog. https://www.masterofmalt.com/blog/post/did-glenfiddich-really-market-the-first-ever-single-malt-whisky.aspx/
